Si gazetare prej vitesh ndjek zhvillimet në Kosovë, shpesh pyes veten – a është e mundur paqja në këtë rajon dhe cilat hapa mund të na çojnë drejt saj? Reflektimet e mia u shtuan nga një deklaratë e fundit e historianit Uroš D. Miketić, i cili thekson se shqiptarët dhe serbët kurrë nuk kanë jetuar në paqe në të vërtetë. Përkundrazi, edhe gjatë periudhave të “paqes së përkohshme”, ata kanë jetuar pranë njëri-tjetrit, por jo bashkë. Si kronist i ngjarjeve të fundit—konflikteve, ndarjeve dhe padrejtësive—rruga drejt pajtimit shpesh më duket e pakalueshme. Megjithatë, ende besoj në idenë e pajtimit si një konsensus i përbashkët. Kjo ide bazohet në përgjegjësinë që ne, si shoqëri, duhet ta pranojmë në tërësi, duke përfshirë politikanët, institucionet, mediat, shoqërinë civile dhe individët.

Në Kosovë, ku konfliktet etnike dhe politike kanë sjellë ndarje të thella dhe pasoja të përhershme, narrativa të kundërta dhe veprime kanë ndërtuar mosbesim ndërmjet komuniteteve për dekada. Ngjarjet e fundit në veriun e Kosovës kanë degraduar marrëdhëniet ndëretnike deri në pikën kur duken më të ulëta se gjatë konflikteve të armatosura. Megjithatë, besoj fort se si shoqëri jemi të etur për paqe, e cila nuk mund të arrihet pa pajtim. Por si mund të ndërtojmë paqe pa pranuar përgjegjësi?

Përgjegjësia e Politikanëve

Në kushtet aktuale shoqërore-politike, është bërë “normale” që politikanët në të dyja anët të përdorin retorikë nacionaliste dhe populiste çdo ditë. Kjo qasje është bërë një pengesë kryesore në rrugën drejt pajtimit. Në Forumin e Shoqërisë Civile dhe grupet e ekspertëve në Tiranë në vitin 2023, u shpreh shqetësimi për diskursin politik në Ballkanin Perëndimor dhe ndikimin e tij negativ në marrëdhëniet ndëretnike, veçanërisht në Kosovë dhe Serbi. U rekomandua që modifikimi i gjuhës politike mund të ndihmojë në uljen e tensioneve.

Derisa politikanët të udhëhiqen nga interesat e tyre, pajtimi do të mbetet një objektiv i paarritshëm. Ata duhet të pranojnë përgjegjësinë e tyre dhe të ndërmarrin hapa konkretë drejt ndërtimit të paqes. Një nga këta hapa përfshin zbatimin e marrëveshjeve të arritura në Bruksel pa interpretime arbitrare ose injorim të angazhimeve të pranuara, të cilat shpesh shoqërohen me akuza reciproke.

Roli i Medias

Në këtë atmosferë të tensionuar, media luan një rol thelbësor. Për fat të keq, shpesh herë mediat amplifikojnë pa kritikë deklaratat e politikanëve. Raportimet senzacionaliste dhe nacionaliste, të pranishme çdo ditë, kanë thelluar ndarjet në opinionin publik. Një studim i Rrjetit Ballkanik për Gazetari Hulumtuese (BIRN) dhe Internews Kosova (shtator 2022–shkurt 2023) tregoi se raportimi mediatik shpesh ndjek linja etnike. Në Serbi, tabloidet shpesh botojnë tituj që nxisin antagonizëm ndaj shqiptarëve, ndërsa në Kosovë, raportimet shpesh margjinalizojnë komunitetin serb.

Megjithatë, ekzistojnë edhe shembuj pozitivë, si shumica e mediave lokale në Kosovë që raportojnë në gjuhën serbe dhe që gëzojnë besueshmëri të lartë, sidomos në situata krizash. Hulumtimi i OJQ Aktiv Analiza e Trendeve 2023: Qëndrimet e Komunitetit Serb në Kosovë konfirmon këtë nivel të lartë besimi. Një tjetër shembull është platforma Kosovo 2.0, e cila krijon hapësirë për të gjitha komunitetet që të angazhohen në dialog të hapur dhe të trajtojnë tema si të drejtat e njeriut, duke ndihmuar në ndërtimin e besimit.

 

Kontributi i Shoqërisë Civile

Shoqëria civile ka një rol jetik në procesin e pajtimit. Një shembull pozitiv është organizata shumëetnike Community Building Mitrovica (CBM), projektet e së cilës nxisin dialogun, reduktojnë tensionet etnike dhe promovojnë bashkëjetesën. Për shembull, projekti “Pajtimi dhe Transformimi i Konflikteve” nisi një treg shumëetnik pranë urës kryesore mbi lumin Ibër, duke mbledhur qytetarë nga komunitete të ndryshme edhe në kohë tensionesh të larta.

Një tjetër shembull është qendra Barabar në Prishtinë, themeluar nga organizatat Integra dhe CASA. Përmes shfaqjeve teatrore, ekspozitave dhe aktiviteteve të tjera, kjo qendër ka afruar komunitete të ndryshme. Kam qenë dëshmitare se si të rinjtë nga komuniteti serb kanë vizituar për herë të parë Prishtinën përmes Barabar, duke krijuar miqësi me shqiptarët dhe anasjelltas.

Roli i Komunitetit Ndërkombëtar

Komuniteti ndërkombëtar duhet të veprojë në mënyrë konstruktive dhe të paanshme, pasi kjo është thelbi i misionit të tij. Kur vendimet politike rrezikojnë bashkëjetesën, komuniteti ndërkombëtar nuk mund të mbetet vetëm kritik, por duhet të jetë proaktiv dhe efektiv.

Misioni i EULEX-it në Kosovë shpesh është kritikuar për perceptime të njëanshme, që dëmtojnë besimin në punën e tij. Në anën tjetër, nismat e BE-së përmes fondeve IPA tregojnë se përparimi është i mundur kur prioritetet bazohen në nevojat lokale.

Megjithatë, aktorët ndërkombëtarë duhet të ndalojnë praktikën e shpërfilljes së nevojave reale të komuniteteve lokale. Politikat e tyre duhet të bazohen në dëgjimin direkt të banorëve dhe shoqërisë civile, sepse vetëm kështu mund të arrihen rezultate të qëndrueshme.

Roli i Individëve

Së fundi, çdo individ ka përgjegjësi për të kontribuar në pajtim. Duke qenë të hapur dhe duke shembur paragjykimet dhe stereotipet, mund të ndërtojmë mirëkuptim dhe unitet. Hapat e vegjël, si takimet personale, mund të ndikojnë në proceset më të gjera shoqërore.

Dy artiste të pasionuara, Nora Prekazi nga Mitrovica e Jugut dhe Miljana Dunđerin nga Mitrovica e Veriut, janë shembuj të shkëlqyer. Përkundër sfidave dhe frikës nga gjykimi shoqëror, ato kanë gjetur mënyra për të bashkëpunuar, duke organizuar aktivitete si takime poetike dhe festivali “Zana”, i cili promovon gratë në art dhe vazhdon edhe sot.

Përfundim

Rruga drejt pajtimit është e vështirë, por e pashmangshme nëse synojmë paqe në Kosovë. Çdo aktor i shoqërisë—politikanët, mediat, shoqëria civile dhe individët—duhet të veprojë në mënyrë konkrete, të vendosur dhe të përgjegjshme. Përgjegjësia nuk është vetëm në “tryezën e Brukselit”, por edhe në atë tonën.